TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở VIỆT NAM

ThS. Trần Hoàng Hà
Phó Hiệu trưởng Trưởng Chính trị tỉnh Khánh Hòa

Việt Nam với cộng đồng 54 dân tộc có một nền văn hóa phong phú và đa dạng, tốt đẹp từ lâu đời. Có những truyền thống gia đình - làng - xã, lễ hội sinh hoạt cộng đồng, những tín ngưỡng bền vững, những giáo lý khác nhau của các tôn giáo, đạo giáo được biến đổi phù hợp với văn hóa người Việt. Cùng với sự du nhập, giao thoa văn hóa trong quá trình tiếp xúc, bị xâm chiếm, mở mang bờ cõi…, văn hóa Việt Nam có nhiều thay đổi và khá đa dạng nhưng vẫn giữ các đặc trưng cơ bản như văn hóa lúa nước, văn hóa sông nước, văn hóa thực vật, văn hóa làng xã, thờ cúng tổ tiên, đạo Mẫu…, trong đó Thờ Mẫu là đặc trưng khá cơ bản, mang bản sắc Việt hơn cả chứ không chịu ảnh hưởng nhiều từ các nền văn hóa lớn khác, thậm chí có thể nói các du nhập văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo khác vào Việt Nam đều chịu ảnh hưởng của đạo Mẫu.

Mỗi dân tộc có cách sùng bái các thế lực siêu nhiên riêng của mình. Cũng như cư dân Nam Á khác, cư dân Việt Nam thờ các vị thần: mặt trời, thần đất, thần nước, thần núi, thần sông; thờ các hiện tượng trong tự nhiên như mây, mưa, sấm, chớp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện); thờ gia tiên, tổ nghề, thần làng, quốc tổ; sùng bái một số động vật (cá voi, trâu, gà, cá sấu…), thực vật - mùa màng (thần lúa, thần dâu…). Theo thời gian, người Việt càng có ý thức hơn về tín ngưỡng liên quan đến con người, đặc biệt là phụ nữ. Vị trí của phụ nữ trong tín ngưỡng dân gian được nâng dẫn lên, tiêu biểu là việc thờ Mẫu như Mẹ Âu Cơ, Mẫu Tứ Pháp, Mẹ xứ sở mới - bà Man Nương; các bộ Tam phủ, Tứ phủ (Mẫu Thoải, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Cửu Trùng, Mẫu Liễu Hạnh), các thần làng (chùa Bà Dâu, chùa Bà Đậu, chùa Bà Tướng, chùa Bà Giàn, Đền Bà Chúa kho, Tháp Bà, Miếu Bà Chúa xứ…); thờ Tam toà Thánh Mẫu; thờ các anh hùng dân tộc, có công với quê hướng đất nước. Tục thờ Mẫu của người Việt ra đời trên cơ sở tục thờ nữ thần nên các vị thường được thờ trong các đền, chùa, miếu, điện, phủ… và tại các lễ hội là khá phổ biến.

Tín ngưỡng Thờ Mẫu Việt Nam cũng rất đa dạng về hình thức biểu hiện, nhưng cũng thống nhất rất cao ở tính bản địa và quy về một mối là giúp nước, giúp dân trong chống thiên nhiên và chống giặc ngoại xâm giành, giữ, bảo vệ độc lập chủ quyền dân tộc. Những đặc điểm của Thờ Mẫu ở nước ta thể hiện ở các điểm sau:

Thứ nhất, Thờ Mẫu thường kết hợp với thờ Thành hoàng ở nhiều vùng miền khác nhau, đó là những người giúp đỡ nhân dân chống lại thiên tai, thú dữ. Mọi người đều tin rằng vì Mẫu là mẹ của mọi người nên luôn che chở, phù hộ độ trì cho con người gặp nhiều thuận lợi, có sức mạnh và niềm tin để vượt qua các kíp nạn, tai ương, vận hạn hay bệnh tật, chống lại những hà khắc của thiên nhiên, giúp người dân sản xuất đem đến cho cuộc sống sự bình yên, sung túc. Ở miền Bắc có Thánh Mẫu Liễu Hạnh (Vân Cát Thần nữ) đi chu du khắp thiên hạ và trừng phạt những kẻ thất đức, mang về lẽ công bằng cho nhân dân; miền Trung có Người mẹ xứ sở Thiên Y A Na (cũng là Nữ thần PohNagar của người Chăm) chỉ dạy cho dân những việc như cày cấy, kéo sợi, dệt vải, biết cách mưu sinh; miền Nam với Linh Sơn Thánh Mẫu (Bà Đen hay còn gọi là Bà Thâm, Bà Đanh, Bà Đênh) được thượng giới phái xuống trần cứu nhân độ thế. Vì thế, thờ Mẫu là tín ngưỡng mang đậm chất bản địa và hàm chứa giá trị nhân văn, bản sắc văn hóa dân tộc rất sâu sắc. Còn biết bao những Thánh Mẫu ở từng địa phương, từng vùng được hóa thánh do những kỳ dị như ước vọng của người dân như: Tiên Dung Công Chúa ở Hưng Yên; Bà Chúa kho ở Bắc Ninh; Bà Chúa xứ ở An Giang…

Thứ hai, Thờ Mẫu trong văn hóa Việt Nam không chỉ đơn thuần là vấn đề chống thiên tai, mà còn ở việc chống giặc ngoại xâm. Thánh Mẫu gắn liền và phản ánh nhu cầu đoàn kết toàn dân tộc trong chống thiên tai và kẻ thù xâm lược. Dù thuộc dân tộc nào trong đại gia đình dân tộc Việt Nam cũng có tín ngưỡng thờ cúng cha mẹ, tổ tiên, thành hoàng và người có công với dân, với nước, với xóm làng. Lịch sử nước ta đã ghi nhận rất nhiều nữ anh hùng dân tộc (và cả người mẹ sinh ra các anh hùng dân tộc) được người dân thờ cúng, biết ơn tại nhiều nơi trên cả nước như Vương Mẫu (Mẹ của Thánh Gióng), Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Nguyên phi Ỷ Lan... Trong gần một nghìn năm Bắc thuộc và trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, những giá trị trong truyền thống nói chung và tín ngưỡng Thờ Mẫu của người Việt nói riêng vẫn không ngừng được hun đúc trở thành sức mạnh to lớn ở phương diện văn hóa dân tộc.

Thứ ba, với các tôn giáo, tín ngưỡng nước ngoài khi xâm nhập vào Việt Nam đều ít nhiều chịu sự ảnh hưởng của đạo Mẫu. Tín ngưỡng thờ Mẫu với tư cách nhân tố bản địa đã khẳng định sức sống của mình khi dung hòa, “cộng sinh” với các nền văn hóa mới xuất hiện. Sự ảnh hưởng sâu rộng của tín ngưỡng thờ Mẫu với các tín ngưỡng, tôn giáo du nhập từ bên ngoài vào đã làm mềm hóa những tôn giáo đó. Yếu tố nữ có vai trò quan trọng với gia đình, cộng đồng, sự thịnh vượng của quốc gia nên từ Nho giáo, Phật giáo, Hồi giáo, Thiên Chúa giáo… khi xâm nhập vào Việt Nam đều có sự chuyển hóa vai trò của người Mẹ, Phụ nữ: Người quân tử trong Nho giáo ở Việt Nam thì quan niệm về coi thường phụ nữ đã mất đi rất nhiều bởi sự tôn vinh vai trò người mẹ, bậc quân tử cũng lại mang tính đại chúng, tính dân tộc hơn chứ không chỉ có tính cá nhân nữa; với đạo Phật thì hầu hết các ngôi chùa hiện nay ở nông thôn Việt Nam đều có điện thờ Mẫu, tạo nên không khí ấm cúng, gần gũi nhộn nhịp hơn cho các ngôi chùa; Hồi giáo truyền bá vào Việt nam chủ yếu trong đồng bào Chăm đã chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi bản sắc văn hoá truyền thống lâu đời và tín ngưỡng cổ Bàlamôn với chế độ mẫu hệ; Thiên Chúa giáo với vai trò tối cao của Đức Chúa Giêsu ở nước ngoài, nhưng khi du nhập vào Việt Nam thì vị trí Đức Mẹ Maria lại được nâng cao lên.

Thứ tư, giá trị cốt lõi của Thờ Mẫu là giúp con người hướng thiện. Người theo đạo Thờ Mẫu thường mang theo niềm tin Mẹ xứ sở - Mẫu luôn che chở, mang đến cho gia đình sức khỏe, tài lộc và may mắn. Những người Thờ Mẫu đều thể hiện tấm lòng thành kính từ khi dâng lễ vật, khi chắp tay vái lạy khẩn cầu, khi múa hát dâng bông, dâng lễ. Người đến Thờ Mẫu tâm phải trong sáng, thanh tịnh, phải là người biết ăn ở, biết đối nhân xử thế, thành tâm thờ phụng ông bà, tổ tiên, biết ơn những người có công với dân, với nước. Vì vậy phát huy những giá trị tích cực của đạo Mẫu có tác dụng góp phần nâng cao đời sống tinh thần của người dân, hướng tới các giá trị chân - thiện - mĩ của dân tộc.

Hiện nay, nhu cầu tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân ngày càng mở rộng. Mỗi người dân Việt Nam đều có quyền tin theo một tôn giáo, tín ngưỡng. Do đó, cần khai thác các giá trị, nhân tố tích cực trong các tín ngưỡng, tôn giáo và đặc biệt là giá trị nhân văn trong tín ngưỡng Thờ Mẫu vào xây dựng môi trường văn hoá. Đó là các phong tục tập quán có từ lâu đời từng hun đúc lên sức mạnh của Nhân dân trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc; là nền tảng đạo đức trong cách thức ứng xử giữa con người với con người, được thể hiện ở sự kính trọng với những người đã sinh thành ra mình, những người có công với dân, với nước.

Từ thập kỷ 90 của thế ký XX, Việt Nam đã tiến hành những biện pháp nhằm bảo vệ và phát huy giá trị di sản dân tộc trong đó có đạo Mẫu. Năm 2016 “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ của người Việt” được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại điện của nhân loại. Việc ghi danh di sản này đã góp phần vào khả năng bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể nói chung và nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của di sản ở các cấp độ khác nhau, do có những điểm tương đồng văn hóa giữa các cộng đồng và các nhóm người tôn thờ các thánh mẫu như là biểu tượng của lòng từ bi và ban ơn trong các phần còn lại của thế giới và sự kết hợp của đạo giáo, phật giáo và nhiều tôn giáo khác, sự giao lưu văn hóa, mối quan hệ bình đẳng, gắn bó mật thiết giữa các dân tộc ở Việt Nam. Sức mạnh và ý nghĩa của tín ngưỡng thờ Mẫu chính là đáp ứng nhu cầu và khát vọng của đời sống thường nhật của con người, cầu tài, cầu lộc, cầu sức khỏe.

Tại Việt Nam có hàng trăm đền, phủ, điện thờ liên quan đến Tín ngưỡng thờ Mẫu, có khoảng 75 vị nữ thần tiêu biểu, trong đó có ba vị nữ thần tồn tại trong truyền thuyết như ba chị em, con của Ngọc Hoàng giáng trần được phân công cai quản ba miền. Ngày nay, hình ảnh và vai trò của người phụ nữ trong thời đại Hồ Chí Minh trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội cũng được coi trọng, là biểu tượng sáng ngời minh chứng cho sự tôn vinh người phụ nữ. Hình ảnh người phụ nữ Việt Nam ngày nay đã vượt lên khỏi tính chất huyền thoại thể hiện giá trị ở tính hiện thực nhân đạo, nhân văn một cách điển hình nhất. Bảo vệ, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc cũng là bảo vệ, phát huy những giá trị có tính bản địa, ý nghĩa tích cực của tín ngưỡng thờ Mẫu trong thực hiện đại đoàn kết toàn dân tộc và phát triển chủ nghĩa nhân đạo, nhân văn, tiến bộ trong tiến trình xây dựng và bảo vệ đất nước giai đoạn hội nhập quốc tế hiện nay.

Tuy nhiên, hiện nay ở nhiều nơi, việc thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu đã có hiện tượng biến tướng, thương mại hóa gây bức xúc trong nhân dân. Sự biến tướng trong các nghi lễ của tục thờ Mẫu khiến cho nghi lễ mất đi tính linh thiêng, trở thành thách thức trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Tín ngưỡng thờ Mẫu vốn chưa có quy định, khuôn mẫu cố định. Và những tranh luận về tín ngưỡng thờ Mẫu cũng có nhiều ý kiến khác nhau, do vậy rất cần sự đóng góp của các nhà khoa học cùng các thanh đồng để đảm bảo việc thực hành nghi lễ đúng theo bản sắc tín ngưỡng chứ không phải là hành vi lợi dụng để trục lợi, mê tín, dị đoan.

Thông qua việc kết hợp một cách nghệ thuật các yếu tố văn hóa dân gian như trang phục, âm nhạc, hát chầu văn, múa bóng, diễn xướng dân gian trong lên đồng và lễ hội, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu một “bảo tàng sống” lưu giữ lịch sử, di sản và bản sắc văn hóa của người Việt. Người Việt thể hiện quan niệm của mình về lịch sử, di sản văn hóa, vai trò của giới và bản sắc tộc người. Sự sáng tạo của con người sẽ phong phú hơn vì các yếu tố nghệ thuật của di sản bao gồm những bộ trang phục, điệu múa và âm nhạc chiếm một vị trí quan trọng trong lễ hội. Cần đẩy lùi những quan điểm lệch lạc về đạo Mẫu, tăng cường giáo dục truyền thống, tinh thần yêu nước và quý trọng những giá trị văn hóa quý báu của dân tộc, nhất là thế hệ trẻ.

Thờ Mẫu là một tín ngưỡng dân gian bản địa, thuần Việt, có lịch sử lâu đời, biến chuyển thích ứng với sự thay đổi của xã hội. Tín ngưỡng thờ Mẫu là nhu cầu trong đời sống tâm linh của người Việt, mang lại cho họ sức mạnh, niềm tin và có sức thu hút mọi tầng lớp trong xã hội. Đồng thời, nó góp phần bảo vệ và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước. Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vì vậy tồn tại lâu dài hơn mọi tôn giáo khác và giữ được nhiều yếu tố về đạo và đức đậm đà bản sắc dân tộc./.