MỘT SỐ ĐIỂM MỚI CẦN CẬP NHẬT KHI GIẢNG DẠY
VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA HỘ KINH DOANH

ThS. Nguyễn Thị Trà My
Khoa Nhà nước và pháp luật

Hộ kinh doanh do một cá nhân hoặc các thành viên hộ gia đình đăng ký thành lập và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh của hộ. Đây là loại hình tổ chức kinh doanh khá đơn giản về mặt pháp lý cũng như quản trị, điều hành. Do vậy, khá nhiều người mới khởi nghiệp hay dự trù triển khai quy mô kinh doanh vừa, nhỏ lẻ thường ưu tiên lựa chọn loại hình này.

Cho đến nay, trong hệ thống pháp luật Việt Nam vẫn chưa có văn bản quy phạm pháp luật độc lập điều chỉnh hộ kinh doanh, mà được lồng ghép vào Nghị định 01/2021/NĐ-CP ngày 04/1/2021 của Chính phủ quy định về đăng ký doanh nghiệp (sau đây gọi tắt là Nghị định 01/2021/NĐ-CP), cụ thể là ở Chương VIII. Nghị định 01/2021/NĐ-CP ra đời thay thế Nghị định 78/2015/NĐ-CP ngày 14/9/2015 của Chính phủ quy định về đăng ký doanh nghiệp (sau đây gọi tắt là Nghị định 78/2015/NĐ-CP). Theo đó, một số điểm pháp lý về hộ kinh doanh được sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ, thay thế.

Ở môn học Những vấn đề cơ bản về hệ thống chính trị, nhà nước và pháp luật xã hội chủ nghĩa trong Chương trình Trung cấp lý luận chính trị – hành chính, khi trao đổi với học viên về Chế định địa vị pháp lý của đơn vị kinh tế thuộc bài Nội dung cơ bản một số ngành luật trong hệ thống pháp luật Việt Nam, với tư cách là một giảng viên đứng lớp, tôi buộc bản thân phải cập nhật những điểm pháp lý mới ấy và chia sẻ cùng học viên.

So với Nghị định 78/2015/NĐ-CP, Nghị định 01/2021/NĐ-CP có một số điểm pháp lý mới về hộ kinh doanh như sau:

Một là, thu hẹp chủ thể được quyền thành lập hộ kinh doanh.

Ở Nghị định 78/2015/NĐ-CP, chủ thể được quyền thành lập hộ kinh doanh bao gồm một cá nhân, một nhóm cá nhân hoặc một hộ gia đình. Nhưng đến Nghị định 01/2021/NĐ-CP, một nhóm cá nhân không còn cơ hội để làm chủ sở hữu của hộ kinh doanh. Họ chỉ có thể lựa chọn loại hình thương nhân khác như hợp tác xã, công ty trách nhiệm hữu hạn từ hai thành viên trở lên, công ty cổ phần hay công ty hợp danh nếu có dự án đầu tư gắn liền với thành lập tổ chức kinh tế.

Hai là, làm rõ hơn đối tượng bị cấm đăng ký kinh doanh.

Nghị định 01/2021/NĐ-CP quy định các trường hợp sau đây cấm thành lập hộ kinh doanh: (1) Người chưa thành niên, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự; người bị mất năng lực hành vi dân sự; người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi; (2) Người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự, bị tạm giam, đang chấp hành hình phạt tù, đang chấp hành biện pháp xử lý hành chính tại cơ sở cai nghiện bắt buộc, cơ sở giáo dục bắt buộc hoặc đang bị Tòa án cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định; (3) Các trường hợp khác theo quy định của pháp luật có liên quan.

Còn trước đây, Nghị định 78/2015/NĐ-CP không đi theo hướng cụ thể hóa như vậy mà chỉ quy định điều kiện cá nhân có quyền thành lập hộ kinh doanh là công dân Việt Nam đủ 18 tuổi, có năng lực pháp luật và năng lực hành vi dân sự đầy đủ.

Ba là, bổ sung thêm một trường hợp không phải đăng ký hộ kinh doanh.

Ngoài hộ gia đình sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp, làm muối và những người bán hàng rong, quà vặt, buôn chuyến, kinh doanh lưu động, làm dịch vụ có thu nhập thấp không phải đăng ký hộ kinh doanh, Nghị định 01/2021/NĐ-CP bổ sung thêm một trường hợp nữa là những người kinh doanh thời vụ.

Bốn là, bãi bỏ quy định mỗi hộ kinh doanh chỉ được đăng ký kinh doanh tại một địa điểm.

Địa điểm kinh doanh của hộ kinh doanh là nơi hộ kinh doanh thực hiện hoạt động kinh doanh.

Nghị định 78/2015/NĐ-CP giới hạn mỗi hộ kinh doanh chỉ được đăng ký kinh doanh tại một địa điểm. Đối với hộ kinh doanh buôn chuyến, kinh doanh lưu động thì phải chọn một địa điểm cố định để đăng ký hộ kinh doanh. Địa điểm này có thể là nơi đăng ký hộ khẩu thường trú, nơi đăng ký tạm trú hoặc địa điểm thường xuyên kinh doanh nhất, nơi đặt địa điểm thu mua giao dịch. Hộ kinh doanh buôn chuyến, kinh doanh lưu động được phép kinh doanh ngoài địa điểm đã đăng ký với cơ quan đăng ký kinh doanh cấp huyện nhưng phải thông báo cho cơ quan thuế, cơ quan quản lý thị trường nơi đăng ký trụ sở và nơi tiến hành hoạt động kinh doanh.

Với quy định này, một thực trạng khá phổ biến là khi chủ sở hữu hộ kinh doanh muốn mở thêm địa điểm kinh doanh nhưng không muốn chuyển đổi lên doanh nghiệp nên nhờ người khác đứng tên hộ. Điều này khá rủi ro cho chủ sở hữu. Nhưng họ vẫn chấp nhận vì phần lớn cảm thấy quan ngại về nhiều điểm pháp lý phức tạp của doanh nghiệp.

Đến Nghị định 01/2021/NĐ-CP thì cho phép một hộ kinh doanh có thể hoạt động tại nhiều địa điểm nhưng phải chọn một địa điểm để đăng ký trụ sở hộ kinh doanh và phải thông báo cho cơ quan quản lý thuế, cơ quan quản lý thị trường nơi tiến hành hoạt động kinh doanh đối với các địa điểm kinh doanh còn lại.

Năm là, bãi bỏ quy định hộ kinh doanh chỉ sử dụng dưới mười lao động.

Trước ngày 04/01/2021, hộ kinh doanh chỉ được sử dụng dưới mười lao động. Hộ kinh doanh có sử dụng từ mười lao động trở lên phải đăng ký thành lập doanh nghiệp theo quy định.

Nghị định 01/2021/NĐ-CP ban hành đã không còn quy định trên. Như vậy, hiện nay hộ kinh doanh được thuê mướn lao động không bị hạn chế về số lượng tối đa.

Sáu là, bổ sung quy định về quyền và nghĩa vụ của chủ hộ kinh doanh, thành viên hộ gia đình tham gia đăng ký hộ kinh doanh.

Năm 2020 trở về trước, khi giảng dạy về quyền và nghĩa vụ chủ hộ kinh doanh, giảng viên không có một điều khoản pháp lý cụ thể bám sát vào mà rút ra từ nhiều điểm pháp lý khác nhau về hộ kinh doanh quy định tại Chương VIII Nghị định 78/2015/NĐ-CP.

Nghị định 01/2021/NĐ-CP quy định rõ quyền và nghĩa vụ của chủ hộ kinh doanh tại Điều 81: (1) Chủ hộ kinh doanh thực hiện các nghĩa vụ về thuế, các nghĩa vụ tài chính và các hoạt động kinh doanh của hộ kinh doanh theo quy định của pháp luật; (2) Chủ hộ kinh doanh đại diện cho hộ kinh doanh với tư cách người yêu cầu giải quyết việc dân sự, nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trước Trọng tài, Tòa án và các quyền và nghĩa vụ khác theo quy định của pháp luật; (3) Chủ hộ kinh doanh có thể thuê người khác quản lý, điều hành hoạt động kinh doanh của hộ kinh doanh. Trong trường hợp này, chủ hộ kinh doanh, các thành viên hộ gia đình tham gia đăng ký hộ kinh doanh vẫn chịu trách nhiệm đối với các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác phát sinh từ hoạt động kinh doanh; (4) Chủ hộ kinh doanh, các thành viên hộ gia đình tham gia đăng ký hộ kinh doanh chịu trách nhiệm đối với các hoạt động kinh doanh của hộ kinh doanh; (5) Các quyền, nghĩa vụ khác theo quy định của pháp luật.

Ngoài ra, Nghị định 01/2021/NĐ-CP còn có một số điểm pháp lý mới khác về hộ kinh doanh như bổ sung mã số đăng ký hộ kinh doanh, đăng ký thay đổi nội dung hộ kinh doanh….

          Thiết nghĩ, giảng viên Khoa Nhà nước và Pháp luật, Trường Chính trị tỉnh nói chung và giảng viên trực tiếp đứng lớp trao đổi về ngành Luật Kinh tế nói riêng cần phải cập nhật những điểm mới kể trên để truyền tải đến học viên một cách đầy đủ nhất, chính xác nhất, kịp thời nhất về địa vị pháp lý của hộ kinh doanh, giúp họ có những nhận diện pháp lý mới về hộ kinh doanh, từ đó, sẽ có tác động tích cực đến hoạt động quản lý hành chính nhà nước về hộ kinh doanh.