PHƯƠNG THỨC CẦM QUYỀN
CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM HIỆN NAY

ThS Trần Hoàng Hà - Phó Hiệu trưởng

1. Một số khái niệm

Khái niệm “Đảng lãnh đạo” được các nhà kinh điển Mác-Lênin nêu ra vào những năm cuối của thế kỷ XIX, khi phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân trên thế giới chuyển sang một thời kỳ mới, có Đảng Cộng sản ra đời và dẫn dắt phong trào theo đường hướng, chủ nghĩa, lý tưởng của giai cấp công nhân nhằm xây dựng một xã hội công bằng, tiến bộ, không có cảnh người bóc lột người. Giai cấp công nhân là lực lượng tiên tiến nhất, cách mạng nhất để thực hiện sứ mệnh xây dựng xã hội tốt đẹp cho nhân loại. Đảng cộng sản tập hợp nhũng người ưu tú của giai cấp công nhân với lý luận, hệ tư tưởng macxit và là tổ chức chính trị lãnh đạo phong trào công nhân thực hiện sứ mệnh lịch sử này.

Khi xã hội bắt đầu hình thành các đảng chính trị thì xuất hiện khái niệm “Đảng cầm quyền”. Khái niệm Đảng cầm quyền xuất hiện khi một đảng chính trị đại diện cho một giai cấp nắm giữ vị trí lãnh đạo chính quyền, lãnh đạo nhà nước để điều hành, quản lý đất nước nhằm thực hiện lợi ích của giai cấp mình theo tôn chỉ, mục đích của đảng. Khái niệm này được sử dụng rộng rãi ở các nước phương Tây hiện nay. Đối với Đảng Cộng sản, khi giành được chính quyền thì lúc này Đảng có thêm nhiệm vụ là lãnh đạo Nhà nước.

Ở Việt Nam, từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời (năm 1930) đã trở thành lực lượng lãnh đạo cách mạng Việt Nam đấu tranh chống áp bức, bất công, chống lại chủ nghĩa thực dân, giành độc lập, tự do, hạnh phúc cho dân tộc. Từ khi thành lập đến nay, Đảng luôn giữ vai trò lãnh đạo của trong toàn bộ tiến trình cách mạng Việt Nam. Tuy nhiên khi đã giành được chính quyền thì Đảng trở thành Đảng cầm quyền, lãnh đạo toàn bộ hệ thống chính trị và xã hội xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc.

Đối với Đảng ta, khái niệm “Đảng cầm quyền” là để chỉ vai trò của Đảng khi đã giành được chính quyền; cũng có nghĩa là Đảng lãnh đạo khi đã có chính quyền; Đảng lãnh đạo toàn xã hội bằng chính quyền, thông qua chính quyền và các đoàn thể nhân dân. Trong Di chúc để lại, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: “Đảng ta là một đảng cầm quyền”. Theo Người, Đảng nắm chính quyền cũng tức là nhân dân nắm chính quyền, bởi Đảng đại diện cho toàn dân nắm chính quyền. Cán bộ, đảng viên trong bộ máy nhà nước có quyền lực nhưng quyền lực đó là thuộc về nhân dân. Điều lệ Đảng Cộng sản Việt Nam hiện nay cũng khẳng định: “Đảng Cộng sản Việt Nam là đảng cầm quyền”. Thực chất của Đảng cầm quyền ở nước ta là: Đảng lãnh đạo chính quyền và thông qua chính quyền để nhân dân làm chủ Nhà nước, làm chủ xã hội.

Phương thức lãnh đạo của Đảng là tổng thể các cách thức, hình thức, phương pháp, quy chế, quy định, quy trình, lề lối làm việc... mà Đảng sử dụng để tác động vào đối tượng lãnh đạo nhằm thực hiện thắng lợi Cương lĩnh chính trị, đường lối, các nghị quyết và các nội dung lãnh đạo của Đảng trong từng thời kỳ cách mạng. Phương thức cầm quyền tức là phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước, đó là hệ thống các phương pháp, các hình thức, các biện pháp mà Đảng tác động vào Nhà nước để hiện thực hóa ý chí và mục tiêu của Đảng.

Phương thức lãnh đạo của Đảng khi đã giành được chính quyền sẽ có nhiều yếu tố khác so với khi chưa có chính quyền. Trước khi nắm được chính quyền, phương thức lãnh đạo của Đảng chủ yếu là tuyên truyền, vận động, thể hiện ở việc các đảng viên và tổ chức đảng trực tiếp tuyên truyền, phổ biến đường lối, chủ trương đến các hội, đoàn thể, quần chúng và người dân; động viên, tổ chức cho nhân dân thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng. Khi đã cầm quyền thì ngoài phương thức lãnh đạo trước đó còn có thêm công cụ để thực hiện phương thức lãnh đạo đó là sử dụng công cụ của chính quyền để đưa đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng vào cuộc sống, bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng đối với toàn xã hội. Tại Đại hội XIII của Đảng, lần đầu tiên Đảng sử dụng khái niệm “phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng”.

2. Nội dung phương thức cầm quyền của Đảng

Thứ nhất, Đảng cầm quyền bằng chỉ đạo Đảng viên của mình trong hệ thống chính trị cụ thể hóa, thể chế hóa cương lĩnh, đường lối, các chỉ thị, nghị quyết, kết luận của Đảng thành pháp luật, chính sách, kế hoạch, chương trình của Nhà nước và tổ chức thực hiện; Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội cụ thể hóa thành chương trình, kế hoạch công tác và tổ chức thực hiện.

Việc cụ thể hóa, thể chế hóa quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng là định hướng mục tiêu, nhiệm vụ và đưa vào khung khổ pháp lý của Nhà nước về việc tổ chức, vận hành, quản lý các mặt đời sống xã hội, luật hóa các quy định về tổ chức hoạt động của các tổ chức chính trị, đoàn thể trong xã hội hoạt động theo pháp luật.

Nhà nước ban hành cách chính sách, pháp luật theo đường lối, chủ trương và định hướng của Đảng tốt sẽ tạo ra hệ thống pháp luật theo định hướng của Đảng, xây dựng một môi trường quản lý xã hội ổn định, hiệu quả; đồng thời, căn cứ vào đường lối, chủ trương và chính sách đã có, mà mỗi chủ thể trong xã hội đều có thể hoàn thành một cách hợp lý nhất những công việc của mình nhằm thực hiện tốt tôn chỉ, mục đích và tổ chức hoạt động.

Thứ hai, Đảng cầm quyền bằng việc tuyên truyền, thuyết phục, vận động quần chúng nhân dân; hội viên, đoàn viên các tổ chức chính trị - xã hội, các tổ chức trong xã hội; cán bộ, công chức, viên chức và người lao động thực hiện đường lối về phát triển đất nước, quản lý xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại… để các cơ quan nhà nước, Mặt trận và các đoàn thể cũng như Nhân dân đồng tình, tích cực thực hiện thắng lợi đường lối của Đảng.

Công tác tuyên truyền, thuyết phục, vận động của Đảng được thông qua các hình thức tổ chức học tập, quán triệt các chỉ thị, nghị quyết của Đảng kết hợp với tổ chức các hội nghị, hội thi, bằng các cuộc vận động và phong trào thi đua yêu nước, trong việc nêu gương của cán bộ, đảng viên…

Khi thực hiện tuyên truyền, thuyết phục, vận động thực hiện đường lối, chủ trường của Đảng với quần chúng cần lồng ghép, phát huy mạnh mẽ lòng yêu nước, tính dân chủ xã hội chủ nghĩa và giá trị văn hoá, sức mạnh con người Việt Nam, xu hướng phát triển của thời đại... Để làm được điều đó, phải nâng cao chất lượng, hiệu quả của công tác tư tưởng của Đảng, công tác tuyên truyền, vận động quần chúng của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân.

Thứ ba, Đảng cầm quyền bằng phát huy vai trò, trách nhiệm của tổ chức đảng, đề cao trách nhiệm của đảng viên giữ cương vị lãnh đạo trong các cơ quan, đơn vị, tổ chức; Đảng thống nhất lãnh đạo trực tiếp, toàn diện công tác tổ chức và công tác cán bộ của các tổ chức trong hệ thống chính trị.

Các tổ chức đảng tập trung nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của tổ chức và chất lượng đội ngũ đảng viên để thực hiện tốt chức trách nhiệm vụ được giao, đảm bảo tỉnh tiên phong, gương mẫu trong chấp hành các quy định của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước. Tổ chức đảng các cấp thực hiện lãnh đạo chính quyền đồng cấp và chính quyền cấp dưới thực hiện tốt chủ trương, đường lối của Đảng, nghị quyết của cấp trên và cấp mình; đổi mới phong cách, lề lối làm việc, tuân thủ nguyên tắc tổ chức và sinh hoạt đảng; thực hiện lãnh đạo xây dựng chính quyền và các tổ chức đoàn thể vứng mạnh.

Người đứng đầu tổ chức đảng, chính quyền và các đoàn thể phát huy vai trò của mình trong việc ban hành các quyết định để lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành thực hiện có hiệu quả các nhiệm vụ trọng tâm, các khâu đột phá; chủ động, tích cực trong việc lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện các nhiệm vụ chính trị; gương mẫu, đi đầu trong thực hiện đạo đức cán bộ; tăng cường kiểm soát quyền lực, chống chạy chức, chạy quyền, tham ô, nhũng nhiễu; xác định rõ trách nhiệm của tập thể, cá nhân, nhất là người đứng đầu trong thực thi nhiệm vụ.

Thứ tư, Đảng cầm quyền bằng công tác kiểm tra, giám sát đối với các tổ chức đảng và đảng viên, thông qua đó kiểm tra, giám sát đối với các cơ quan nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội.

Công tác kiểm tra, giám sát có vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của Đảng, sự đoàn kết thống nhất và bảo đảm thực hiện dân chủ trong Đảng, giữ vững kỷ cương, kỷ luật của Đảng. Thường xuyên kiểm tra, giám sát việc thực hiện các nghị quyết, quyết định của Đảng để phát huy ưu điểm, phòng ngừa và khắc phục kịp thời sai lầm, khuyết điểm, ngăn chặn sự suy thoái về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống của cán bộ, đảng viên.

Phải bảo đảm nguyên tắc quyền lực đi đôi với trách nhiệm, mọi cán bộ, đảng viên phải hoạt động trong khuôn khổ pháp luật, nguyên tắc và kỷ luật của Đảng. Mỗi tổ chức đảng phải xây dựng, tổ chức thực hiện nhiệm vụ kiểm tra, giám sát; đảng viên dù công tác ở lĩnh vực, cương vị nào đều phải tham gia kiểm tra, giám sát khi được tổ chức đảng có thẩm quyền phân công và chịu sự kiểm tra, giám sát trong việc thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước.

Thứ năm, Đảng cầm quyền bằng phát huy vai trò, trách nhiệm của đảng viên, nhất là trách nhiệm nêu gương về công tác và phẩm chất đạo đức.

Văn kiện Đại hội XIII của Đảng đã xác định: “Thực hiện nghiêm các quy định của Ðảng về trách nhiệm nêu gương, chức vụ càng cao càng phải gương mẫu”. Ðảng viên tự giác nêu gương để khẳng định vị trí lãnh đạo, vai trò tiền phong, gương mẫu, tạo sự lan toả, thúc đẩy các phong trào cách mạng. Các tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên không chỉ phải nghiêm chỉnh chấp hành Điều lệ Đảng, các nghị quyết, chỉ thị, quy chế, quy định của Đảng, mà còn phải thực hiện nghiêm pháp luật, chính sách của Nhà nước.

Đảng ta luôn chú trọng đến giáo dục đạo đức cách mạng cho đội ngũ cán bộ, đảng viên, nhất là đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý và không ngừng đấu tranh chống tham nhũng, quan liêu, lãng phí, tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ.

3. Đổi mới phương thức cầm quyền của Đảng hiện nay

Để tiếp tục đổi mới phương thức cầm quyền của Đảng trong điều kiện mới, Hội nghị Trung ương sáu (khóa XIII) của Đảng đã ban hành Nghị quyết số 28-NQ/TW, ngày 17/11/2022 về “Tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng đối với hệ thống chính trị trong giai đoạn mới”. Nghị quyết xác định các nhiệm vụ, giải pháp như sau:

Một là, nâng cao chất lượng ban hành và tổ chức thực hiện đạt hiệu quả cao chủ trương, đường lối của Đảng

Nâng cao chất lượng xây dựng, ban hành văn bản của Đảng theo hướng đồng bộ, toàn diện, có trọng tâm, trọng điểm, tính dự báo cao, bám sát thực tiễn. Nâng cao chất lượng tham mưu văn bản của các cơ quan tham mưu, giúp việc của Đảng, chỉ ban hành văn bản mới khi thật sự cần thiết. Đối với những văn bản quan trọng, tác động sâu rộng, trước khi ban hành cần lấy ý kiến của các cơ quan dân cử, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tổ chức chính trị - xã hội, cấp uỷ, tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên.

Tổ chức cho cán bộ, đảng viên và Nhân dân nghiên cứu, học tập quán triệt chủ trương, đường lối của Đảng; xây dựng chương trình, kế hoạch để triển khai thực hiện phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và điều kiện cụ thể của cơ quan, đơn vị, địa phương; tập trung nghiên cứu, thể chế thành luật và các văn bản dưới luật; xây dựng các quy định, quy chế của Đảng; tăng cường kiểm tra, giám sát quá trình tổ chức thực hiện; đổi mới cách thức thông tin, báo cáo kết quả thực hiện của địa phương, đơn vị. 

Hai là, nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền, vận động cán bộ, đảng viên và Nhân dân thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước

Chú trọng tiếp thu ý kiến góp ý, phản biện của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội và Nhân dân; phát huy vai trò của cơ quan báo chí, truyền thông, đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên trong công tác tuyên truyền; nâng cao trách nhiệm, tính tự giác, gương mẫu của các cấp uỷ, tổ chức đảng, cơ quan, tổ chức, cán bộ, đảng viên trong thực hiện và vận động thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng. 

Chú trọng định hướng chính trị, tư tưởng; tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, kiên quyết đấu tranh phản bác quan điểm sai trái, thù địch; tích cực đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực. Phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, lấy quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân làm trung tâm trong thực hiện quy chế và pháp luật về dân chủ ở cơ sở.

Ba là, nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác tổ chức, cán bộ

Chú trọng lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới; tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện mô hình tổ chức và hoạt động của đảng đoàn, ban cán sự đảng từ Trung ương đến địa phương đáp ứng yêu cầu lãnh đạo của Đảng, phù hợp với thực tiễn; rà soát, sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện các quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, mối quan hệ công tác của từng cơ quan, tổ chức; phân cấp, phân quyền hợp lý, rõ ràng giữa Trung ương và địa phương, giữa cấp trên và cấp dưới, gắn quyền hạn với trách nhiệm; hoàn thiện cơ chế bảo đảm kiểm soát quyền lực trong hoạt động của các cơ quan, tổ chức, nhất là trong các cơ quan quản lý nhà nước, những lĩnh vực quan trọng, nhạy cảm, dễ lạm dụng quyền lực.

Bảo đảm nguyên tắc Đảng thống nhất lãnh đạo trực tiếp, toàn diện công tác cán bộ và quản lý đội ngũ cán bộ trong hệ thống chính trị. Các cấp ủy, tổ chức đảng chú trọng lựa chọn, bố trí cán bộ đủ tiêu chuẩn để bầu vào cấp ủy, chức danh lãnh đạo của các cơ quan nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tổ chức chính trị - xã hội các cấp; lãnh đạo việc bầu cử, phê chuẩn, bổ nhiệm theo quy định của pháp luật, điều lệ của các tổ chức.

Bốn là, nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác kiểm tra, giám sát 

Phát huy vai trò, trách nhiệm của các cơ quan tham mưu, giúp việc của Đảng trong kiểm tra, giám sát các hoạt động thuộc lĩnh vực được giao. Phối hợp chặt chẽ, đồng bộ giữa công tác kiểm tra, giám sát của Đảng với công tác thanh tra, kiểm toán, điều tra của Nhà nước. Thường xuyên kiểm tra, giám sát cán bộ, đảng viên, người đứng đầu trong thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, trong công tác cán bộ và vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên.

Xây dựng cơ chế chỉ đạo, điều phối, khắc phục tình trạng chồng chéo, trùng lặp, hình thức, kém hiệu quả trong các hoạt động kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán. Thực hiện tốt việc kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong công tác kiểm tra, thanh tra, kiểm toán.

Năm, là phát huy vai trò, trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên

Nêu cao tinh thần tự giác, tự kiểm tra, tự phê bình và phê bình trong việc chấp hành chủ trương, đường lối của Đảng, tuân thủ pháp luật, tu dưỡng, rèn luyện phẩm chất chính trị, đạo đức. Đồng thời, nêu cao trách nhiệm của cán bộ, đảng viên trong việc vận động gia đình, người thân xây dựng lối sống gương mẫu.

Mọi đảng viên phải gương mẫu, nói đi đôi với làm, thực hiện nghiêm Điều lệ Đảng, chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao, phục tùng tuyệt đối sự phân công của Đảng; giữ mối liên hệ mật thiết với Nhân dân; học tập, rèn luyện, nâng cao năng lực, phẩm chất, lối sống; giữ gìn đoàn kết, thống nhất trong Đảng.

Sáu là, đẩy mạnh cải cách hành chính, đổi mới phong cách lãnh đạo, phương pháp công tác, lề lối làm việc của các cơ quan lãnh đạo của Đảng từ Trung ương tới cơ sở 

Đổi mới phong cách, phương pháp công tác, lề lối làm việc bảo đảm khoa học, dân chủ, sâu sát, cụ thể. Hoàn thiện quy định về ban hành văn bản của Đảng bảo đảm khoa học, thực tiễn, hệ thống, chặt chẽ. Hoàn thiện quy định về việc tổ chức thực hiện và sơ kết, tổng kết chủ trương, đường lối của Đảng. Tiếp tục đổi mới chương trình, nội dung, cách thức tổ chức hội nghị của cấp uỷ, tổ chức đảng các cấp.

Nâng cao chất lượng học tập, quán triệt chủ trương, đường lối của Đảng. Sử dụng hài hòa hình thức trực tuyến với trực tiếp và tuyên truyền miệng; phát huy vai trò của cấp uỷ trong việc tổ chức học tập, quán triệt chủ trương, đường lối của Đảng tại cấp mình.

Đẩy mạnh cải cách hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong các cơ quan, tổ chức của hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương. Xây dựng và áp dụng tiêu chí, chỉ số đánh giá hiệu quả, chất lượng hoạt động của các cơ quan, tổ chức như quản trị công, cải cách hành chính, chỉ số hài lòng của cán bộ, đảng viên, người dân, làm cơ sở để nâng cao chất lượng, cải tiến phong cách, lề lối làm việc, cải cách hành chính.

Đảng cầm quyền là vấn đề lớn, phổ biến trong lịch sử từ khi xuất hiện các đảng chính trị ở các nước trên thế giới. Từ khi ra đời và thực hiện lãnh đạo cách mạng Việt Nam, nhất là từ khi trở thành Đảng duy nhất cầm quyền lãnh đạo Nhà nước và xã hội, cùng với việc nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu, Đảng ta luôn đặc biệt chú trọng nâng cao năng lực cầm quyền nhằm đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ của từng thời kỳ cách mạng. Vì vậy xây dựng phương thức cầm quyền phù hợp, khoa học, hiện đại, dân chủ là vấn đề mà Đảng luôn quan tâm để thực hiện tốt nhất nhiệm vụ lãnh đạo đất nước, dân tộc ngày càng hùng cường hơn./.