PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRONG XÂY DỰNG
NÔNG THÔN MỚI BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM

ThS. Trần Thị Ngọc Linh
GV Khoa Xây dựng Đảng

Nông nghiệp, nông thôn có vai trò, vị trí đặc biệt quan trọng trong quá trình phát triển của Việt Nam. Thực hiện Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ bảy (Khóa X) về nông nghiệp, nông dân và nông thôn, Chính phủ đã ban hành Quyết định số 800/QĐ-TTg ngày 4-6-2010, phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng Nông thôn mới (NTM) giai đoạn 2010-2020. Trong chiến lược phát triển toàn diện ấy, văn hóa trở thành một tiêu chí quan trọng và được thể hiện rõ nét trong Bộ tiêu chí quốc gia về NTM, ban hành lần đầu năm 2009 và được sửa đổi vào năm 2016, với 19 tiêu chí, trong đó có 02 tiêu chí về văn hóa là tiêu chí 06 và 16.

Nông thôn Việt Nam là cái nôi của nền văn hóa dân tộc, nơi bảo lưu, duy trì các giá trị văn hóa truyền thống và hội nhập, phát huy các giá trị văn hóa mới. Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa trong phát triển xã hội nông thôn là vấn đề hết sức cấp thiết hiện nay.

Dưới tác động của xu thế hiện đại hoá, đô thị hoá, toàn cầu hoá, sự phát triển của kinh tế, sau 23 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khoá VIII (1998), đặc biệt quá trình thực hiện Chuơng trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng NTM hơn một thập niên qua, các tiêu chí ở các vùng nông thôn, các phong trào thi đua hướng đến xây dựng đời sống NTM, như phát triển kinh tế gia đình, đời sống văn hóa, xây dựng gia đình ấm no, hạnh phúc… đã làm thay đổi diện mạo nông thôn hiện đại, văn minh theo xu thế hội nhập.

1. Những giá trị mới trong văn hóa nông thôn hiện nay

Bên cạnh các giá trị văn hóa truyền thống, nền văn hóa Việt Nam hiện nay cần phải bổ sung các giá trị mới của công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Đó là các giá trị hướng tới đề cao cá nhân, đề cao giáo dục, khoa học và công nghệ, đề cao sự sáng tạo và nhân văn hướng tới tự do, dân chủ và hạnh phúc của con người. Những giá trị về sự thành đạt, an sinh xã hội, tự do, dân chủ, hạnh phúc không phải chờ chuyển sang mô hình hậu hiện đại mới xuất hiện mà ngày nay, nó trở thành nhu cầu tất yếu của người dân Việt Nam.

Tuy nhiên, công bằng mà nói thì các giá trị văn hóa mới trong xây dựng NTM ở Việt Nam hơn 10 năm qua chưa nhiều. Nói “chưa nhiều” là so với những giá trị của chính nó ở thời kỳ ngay trước khi xây dựng NTM. Nói “chưa nhiều” là so với việc thực hiện yêu cầu đặt ra một cách có tính chiến lược lâu dài, vừa có tính cương lĩnh hành động trong việc xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam thời kỳ đổi mới, tạo bước ngoặt về tư duy và nhận thức văn hóa mà Nghị quyết 03-NQ/TW ngày 16-7-1998 của Hội nghị 5 Trung ương Đảng khóa VIII Về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đã nêu. Nói “chưa nhiều” cũng là theo cấp so sánh với các mặt khác, đặc biệt là so với những giá trị đạt được về kinh tế trong hơn 10 năm (2008-2019); hoặc nói cách khác là giá trị văn hóa của hơn 10 năm xây dựng NTM chưa tương xứng với giá trị kinh tế đạt được; nó còn mỏng so với kinh tế, dẫu biết rằng, so sánh thì bao giờ cũng khập khiễng.

Một thực tế là, các yếu tố của văn hoá công nghiệp và văn hoá đô thị dần chiếm ưu thế và lấn át các giá trị văn hoá truyền thống. Vì vậy, cũng xuất hiện những nguy cơ phá vỡ cấu trúc và sự xung đột đến những giá trị bản sắc văn hoá như:

- Sự xung đột giữa những giá trị văn hoá truyền thống và văn hoá công nghiệp (giữa tư duy phân tích, logic và tư duy tổng hợp, cảm tính; giữa tính nguyên tắc, kỷ luật với tính xuề xoà, đại khái, tuỳ tiện; giữa trọng lý và trọng tình; giữa tính cộng đồng và vai trò cá nhân…).

 - Sự hạn chế trong nhận thức, lối sống thực dụng, chỉ chú trọng lợi ích cá nhân đã dẫn đến những hành vi trục lợi như lấn chiếm, xây dựng tuỳ tiện, phá vỡ cảnh quan môi trường, thương mại hoá hoạt động văn hoá tín ngưỡng, lễ hội…

- Việc hiện đại hoá, xây dựng các cơ sở hạ tầng ở nông thôn như bê tông hoá đường làng, kiến trúc nhà, “trẻ hoá” các khu di tích, mở rộng không gian “đô thị” nên thu hẹp không gian xanh, lấn chiếm không gian nước như ao, hồ, sông suối… đã phá vỡ cấu trúc và cảnh quan không gian nông thôn, dẫn đến mất đi tính gắn bó cộng đồng - một trong những giá trị văn hoá truyền thống ở nông thôn Việt Nam.

- Việc tổ chức sản xuất tập trung, mở nhà máy công nghiệp trong các làng nghề truyền thống đã làm biến đổi môi trường, thay đổi khung cảnh sản xuất truyền thống, mất đi những giá trị văn hóa hiện hữu, nhiều làng nghề đã ngừng sản xuất sản phẩm hoặc chuyển đổi sản xuất sản phẩm hoàn toàn.

 - Việc phát triển du lịch nông thôn mặt tích cực là tăng thu nhập cho người dân, quảng bá văn hoá địa phương nhưng mặt khác cũng tạo ra những nguy cơ ảnh hưởng phá vỡ những giá trị văn hoá như không gian, kiến trúc, nếp sống…

- Sự xuống cấp về đạo đức, lối sống của con người cũng đáng báo động.

Chuơng trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng NTM hướng đến chuyển đổi nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, phân tán, nhỏ lẻ dựa trên lao động phổ thông và lao động thủ công là chính sang phát triển nền công nghiệp hiện đại, nông nghiệp hiện đại, dịch vụ tiên tiến, dựa trên nguồn nhân lực được đào tạo và trình độ khoa học công nghệ hiện đại. Đứng trước những đòi hỏi khách quan đó, chúng ta cần đẩy mạnh hơn nữa việc đề ra những chính sách, những chiến lược, kế hoạch, giải pháp cụ thể, nhận thức được xu thế phát triển của thời đại để có những điều chỉnh cho hợp lý, bắt kịp sự phát triển của xã hội đương đại mà vẫn duy trì, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hoá truyền thống và các giá trị văn hóa mới.

2. Thách thức đối với việc phát triển văn hóa ở nông thôn

Hiện nay công tác xây dựng và phát triển văn hóa ở nông thôn Vệt Nam gặp không ít khó khăn và thách thức, đó là:

+ Nhận thức về mối quan hệ giữa phát huy giá trị văn hóa truyền thống và phát triển các giá trị văn hóa mới trong xây dựng nông thôn mới còn nhiều bất cập.

+ Việc đầu tư về cơ sở vật chất, kỹ thuật cho công tác kiểm kê, tôn tạo, khôi phục và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống và phát triển các giá trị văn hóa mới trong xây dựng nông thôn mới bền vững còn hạn chế.

+ Hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao chưa đa dạng về hình thức, nội dung nên chưa thu hút đông đảo các tầng lớp nhân dân tham gia sáng tạo và hưởng thụ. Việc xây dựng, mua sắm trang thiết bị văn hóa phục vụ sinh hoạt cộng đồng chưa đáng kể; sau khi sáp nhập thôn xóm, các xã đều dôi dư nhà văn hóa thôn. Việc xây dựng các khu thể thao cũng đang đặt ra nhiều khó khăn cho các địa phương.

+ Đội ngũ cán bộ văn hóa vừa yếu vừa thiếu; Chưa phát huy được vai trò tham gia của cộng đồng dân cư trong việc phát huy tổng hợp các giá trị văn hóa truyền thống và phát triển các giá trị văn hóa mới trong xây dựng nông thôn mới bền vững.

+ Tệ nạn xã hội và bạo lực gia đình vẫn còn xảy ra ở một số nơi; nhiều hình thức văn hóa, lối sống - giá trị văn hóa mới chưa phù hợp thâm nhập, có tác động không nhỏ đến các giá trị văn hóa truyền thống ở nông thôn hiện nay.

Những ảnh hưởng này cần được khắc phục để nâng cao chất lượng và hiệu quả của nhiệm vụ phát huy tổng hợp các giá trị văn hóa truyền thống và phát triển các giá trị văn hóa mới trong xây dựng NTM bền vững ở nước ta.

3. Giải pháp phát triển văn hóa trong xây dựng NTM hiện nay

Phát huy tổng hợp các giá trị văn hóa truyền thống và phát triển các giá trị văn hóa mới trong xây dựng NTM bền vững là quan tâm đến phát triển văn hóa từ gốc, là tạo ra những giá trị mới của nông thôn, một nông thôn hiện đại với những giá trị mới về kinh tế, văn hóa, nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật và các quy định về văn hóa của người dân ở nông thôn. Trong thời gian đến, để phát huy hơn nữa các giá trị văn hóa ở nông thôn, góp phần xây dựng NTM thanh công thì cần thực hiện một số giải pháp sau:

Thứ nhất, phát huy vai trò tính chủ thể của nông dân trong xây dựng NTM

Tiếp tục phát huy vai trò chủ thể của người dân trong xây dựng NTM, đặc biệt trên lĩnh vực văn hóa, vì nguồn lực của Nhà nước rất hạn hẹp trong khi đó nguồn lực từ trong nhân dân rất dồi dào, phải huy động tối đa các nguồn lực mới có thể đem lại thành công của chương trình. Nguồn lực của nhân dân cần huy động ở đây không chỉ là tiền của, công sức mà còn cả trí tuệ. Xây dựng NTM nói chung và trên lĩnh vực văn hóa nói riêng phải phát huy vai trò chủ thể của người dân còn vì đây là quá trình nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của mỗi người dân.

Đầu tư, hỗ trợ bà con nông dân kết hợp làm du lịch, một mặt là gia tăng nguồn thu nhập, mặt khác góp phần bảo tồn và phát triển bản sắc văn hóa vùng.

Trong hoạt động xã hội, công tác vận động quần chúng của cán bộ, đảng viên về xây dựng NTM là cần thiết, nhưng đôi khi nông dân tích cực tham gia thông tin, tuyên truyền, vận động trong nội bộ dân cư nông thôn về chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước trên các lĩnh vực nhất là về xây dựng NTM còn tốt hơn. Khi nông dân làm công tác tuyên truyền, vận động, thuyết phục thì góc độ tiếp cận có một sự khác biệt nhất định.

Thứ hai, phát huy thiết chế văn hoá đáp ứng nhu cầu của người dân

Hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao ở nông thôn có vai trò cực kỳ quan trọng trong đời sống văn hóa của nhân dân, là nơi giữ vị trí nòng cốt trong tổ chức các hoạt động tuyên truyền phục vụ nhiệm vụ chính trị, xã hội của địa phương, đáp ứng được nhu cầu về hưởng thụ, sáng tạo văn hóa của nhân dân, góp phần giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, từng bước khắc phục tình trạng chênh lệch về mức hưởng thụ văn hóa, thể thao, vui chơi giải trí của nhân dân ở các vùng, miền, tạo nền tảng vững chắc xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, xây dựng NTM bền vững.

Vừa bảo tồn đồng thời không ngừng phát triển mạnh mẽ các món ăn tinh thần không thể thiếu đối với người nông dân thông qua việc quan tâm đúng mức đến các loại hình nghệ thuật, các hoạt động tín ngưỡng, lễ hội dân gian mang nét đặc sắc của văn hóa vùng miền, gắn bó mật thiết với người nông dân.

Thứ ba, phát huy các hoạt động văn hoá thể dục, thể thao nông thôn

Văn hoá, thể dục thể thao và vui chơi giải trí, thể dục thể thao là hoạt động thường diễn ra trong thời gian rỗi của cộng đồng dân cư, có tầm quan trọng đặc biệt trong việc chăm lo, bồi dưỡng nâng cao sức khỏe, thể lực, nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần cho nhân dân, trước hết là phát triển, hoàn thiện thể chất và xây dựng lối sống tích cực, lành mạnh cho thế hệ trẻ. Đối với các vùng nông thôn, do phần lớn dân cư lao động trong ngành nông nghiệp nên thời gian rỗi thường theo mùa vụ. Đồng thời, đời sống vật chất, tinh thần có nhiều điểm khác biệt, nên hoạt động vui chơi giải trí của người dân ở vùng nông thôn có nhiều nét đặc thù hơn so với dân cư vùng thành thị.

Xây dựng, củng cố và phát triển hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở, tạo điều kiện để người dân ở nông thôn nâng cao mức hưởng thụ, tham gia hoạt động và sáng tạo văn hóa.

Thứ tư, nâng cao chất lượng phong trào xây dựng văn hóa ỏ nông thông thôn

Xây dựng gia đình văn hóa, ấp văn hóa, thôn văn hóa; thực hiện các tiêu chí phát triển văn hóa nông thôn mới cấp xã, tạo nền tảng vững chắc để xây dựng nông thôn mới trên địa bàn xã; xây dựng con người, gia đình, cộng đồng nông thôn và môi trường văn hóa nông thôn lành mạnh, phong phú, giàu bản sắc văn hóa dân tộc, tạo động lực thúc đẩy phát triển nông nghiệp và xã hội nông thôn mới.

Việc phát huy tổng hợp các giá trị văn hóa truyền thống và phát triển các giá trị văn hóa mới trong xây dựng NTM vừa là mục tiêu, yêu cầu của phát triển bền vững, vừa là nhiệm vụ cấp bách có tầm chiến lược đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp cách mạng của Đảng, Nhà nước và Nhân dân./.