GÌN GIỮ “HỒN CỐT” TỪ NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG ĐỂ “VƯƠN MÌNH” CÙNG DU LỊCH BỀN VỮNG Ở KHÁNH HÒA

ThS. Dương Ánh Đào
Giảng viên Khoa Lý luận cơ sở

Việt Nam thống nhất trong đa dạng với 54 dân tộc anh em, mỗi dân tộc mang một bản sắc văn hóa riêng, kết tinh thành nền văn hóa chung giàu bản sắc. Thấm nhuần quan điểm "Văn hóa còn thì Dân tộc còn" và tinh thần Nghị quyết 33-NQ/TW (khóa XI), Khánh Hòa đã và đang đặc biệt quan tâm gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số. Đây vừa là nhiệm vụ chính trị, vừa là cách để tỉnh nhà nuôi dưỡng nguồn lực nội sinh, hướng tới phát triển bền vững.

1. Thực trạng bảo tồn văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch bền vững tại Khánh Hòa

Tỉnh Khánh Hòa thuộc vùng đất duyên hải Nam Trung Bộ, hội tụ đầy đủ những đặc trưng của không gian văn hóa, được kết tinh, hun đúc, lưu giữ từ hệ giá trị truyền thống văn hóa độc đáo, có bề dày lịch sử, như nền văn hóa Sa Huỳnh, văn hóa Chăm-pa,… Khánh Hòa không chỉ là một điểm đến, mà là một "bảo tàng sống" của thiên nhiên và văn hóa trên diện tích hơn 8.500km². Với địa hình đa dạng hiếm có bao gồm biển, đồng bằng, đồi núi và cả những vùng đất mang vẻ đẹp của sa mạc, cùng đường bờ biển dài nhất Việt Nam với những vịnh biển tuyệt đẹp như Vân Phong, Nha Trang, Cam Ranh, Vĩnh Hy, nơi đây có sức hút khó cưỡng với du khách. Nhưng điều làm nên bản sắc riêng của Khánh Hòa chính là sự giao thoa văn hóa độc đáo, nơi văn hóa người Việt hòa quyện cùng những di sản đậm dấu ấn Chăm và Raglai, tạo nên một nguồn lực vô giá để phát triển du lịch văn hóa và du lịch cộng đồng. Những giá trị văn hóa này được lưu giữ qua nhiều thế hệ và biểu hiện rõ trong nghề biển truyền thống cũng như các lễ hội và tín ngưỡng dân gian cộng đồng.

Vẻ đẹp nơi đây được tôn lên nhờ hệ sinh thái đa dạng tại Khu Bảo tồn Hòn Bà, Vườn quốc gia Núi Chúa và Phước Bình. Đặc biệt, du lịch cộng đồng của người Raglai đang thổi luồng gió mới vào bức tranh du lịch. Đến đây, du khách không chỉ tham quan mà còn được hòa mình vào văn hóa bản địa, tìm hiểu phong tục, thưởng thức ẩm thực và trải nghiệm âm nhạc truyền thống với mã la, đàn đá, đàn Cha-pi. Một số khu di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh đã thu hút du khách du lịch đến tham quan rất đông đảo như: Tháp Bà Ponagar, chùa Long Sơn, nhà thờ Đá, danh thắng Hòn Chồng…ngoài ra còn kể đến các di tích cấp quốc gia như: Thành cổ Diên Khánh, miếu Trịnh Phong, đền thờ Trần Quý Cáp, Am Chúa, văn miếu Diên Khánh... có giá trị lịch sử, văn hóa, tinh thần to lớn tại địa phương. Riêng đối với Diên Khánh có 118 di tích và dấu hiệu di tích, trong đó có 47 di tích cấp tỉnh và 5 di tích cấp quốc gia gồm: Am Chúa, thành cổ Diên Khánh, văn miếu Diên Khánh, đền thờ Trần Quý Cáp, miếu Trịnh Phong… Đưa du lịch văn hóa trở thành một trong một các dòng sản phẩm chủ đạo của du lịch tỉnh nhà; góp phần đưa Khánh Hoà trở thành trung tâm du lịch vùng Duyên hải Nam Trung Bộ, là điểm đến du lịch đẳng cấp, thương hiệu, hấp dẫn, có tính cạnh tranh cao không chỉ trong nước mà còn trong khu vực và quốc tế. Tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030 đón 20,5 triệu lượt khách, trong đó có 10,5 triệu lượt khách quốc tế; du lịch đóng góp 15% GRDP và 20% tổng thu ngân sách địa phương.

Khánh Hòa có không gian văn hóa, di sản văn hóa đa tầng, phong phú và đặc sắc. Hiện toàn tỉnh có 4 di sản được UNESCO ghi danh (Khu dự trữ sinh quyển thế giới Núi Chúa, nghệ thuật làm gốm của người Chăm, nghệ thuật bài chòi Trung Bộ, nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ); có 5 bảo vật quốc gia (Bia Hòa Lai; Phù điêu Vua Pô Rômê; Bia Phước Thiện; Tượng thờ Vua Pô Klong Garai; Bộ sưu tập đàn đá Khánh Sơn); 3 di tích quốc gia đặc biệt (Tháp Pô Klong Garai; Tháp Hòa Lai; Tháp Bà Pô Nagar); 28 di tích lịch sử, di tích văn hóa, di tích danh lam thắng cảnh cấp quốc gia; 241 di tích cấp tỉnh; 12 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Khánh Hòa được mở rộng sau khi sáp nhập với Ninh Thuận, hình thành một không gian văn hóa đa dạng, hội tụ sắc thái miền núi, đồng bằng và hải đảo… với kho tàng di sản phong phú, gồm 257 di sản được xếp hạng. Nổi bật trong số đó là 3 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh (Đờn ca tài tử, Bài Chòi, nghệ thuật gốm Chăm); 3 di tích quốc gia đặc biệt (Tháp Bà Ponagar, Tháp Po Klong Garai, Tháp Hòa Lai); 28 di tích cấp quốc gia; 5 bảo vật quốc gia cùng nhiều lễ hội tiêu biểu như Lễ hội Tháp Bà, Kate, Cầu Ngư, Lễ Bỏ mả... Những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể ấy là nguồn tài nguyên vô giá, làm nên bản sắc riêng và sức hấp dẫn đặc biệt của vùng đất này đối với du khách trong và ngoài nước.

Khánh Hòa đặt mục tiêu trở thành trung tâm du lịch biển hàng đầu Đông Nam Á.  Năm 2025, tỉnh sẽ hoàn thành Chiến lược phát triển du lịch giai đoạn 2025-2030, làm cơ sở triển khai đồng bộ các giải pháp trọng tâm. Trong đó, tập trung hoàn thiện hạ tầng đẳng cấp quốc tế như nâng cấp sân bay Cam Ranh đạt chuẩn 5 sao, hiện đại hóa cảng biển, phát triển tổ hợp nghỉ dưỡng - giải trí - thương mại ven biển và kết nối giao thông vùng. Bên cạnh đa dạng hóa sản phẩm du lịch cao cấp và nâng cao chất lượng nhân lực, tỉnh sẽ thành lập Quỹ phát triển du lịch biển quốc tế để đẩy mạnh xúc tiến, quảng bá và hợp tác trong nước lẫn quốc tế.

Bên cạnh những thành tựu đạt được trong quá trình bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tại Khánh Hòa còn tồn tại một số hạn chế, tồn tại

Một là, quy hoạch và quản lý du lịch thiếu đồng bộ, chưa có tầm nhìn dài hạn dẫn đến mất cân đối giữa khai thác và bảo tồn. Cơ sở hạ tầng du lịch, nhất là ở vùng sâu vùng xa, vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu.

Hai là, bảo vệ môi trường du lịch còn nhiều bất cập. Rác thải tại các bãi biển, khu sinh thái chưa được xử lý triệt để; hoạt động du lịch như lặn ngắm san hô hay nuôi trồng thủy sản thiếu kiểm soát, tiềm ẩn nguy cơ suy giảm đa dạng sinh học.

Ba là, chất lượng nguồn nhân lực du lịch còn hạn chế. Phần lớn lao động chưa qua đào tạo chuyên sâu, kỹ năng ngoại ngữ và nghiệp vụ quốc tế yếu, chưa đáp ứng yêu cầu hội nhập.

Bốn là, sản phẩm và dịch vụ du lịch còn đơn điệu, thiếu sự độc đáo. Các dịch vụ từ hộ gia đình, hợp tác xã mới chỉ dừng ở mức sơ giản, chưa có nhiều sản phẩm nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe hay trải nghiệm chất lượng cao để thu hút du khách bền vững.

Năm là, nguồn lực đầu tư cho du lịch còn hạn chế. Vốn để phục hồi làng nghề truyền thống, xây dựng không gian văn hóa cộng đồng, khu triển lãm hay bán hàng lưu niệm còn nhỏ lẻ, manh mún và thiếu đồng bộ.

2. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống để “vươn mình” cùng  du lịch bền vững ở Khánh Hòa trong thời gian tới

Để nâng cao hiệu hiệu quả công tác bảo tồn văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu  gắn với phát triển du lịch tỉnh Khánh Hòa bền vững cần thực hiện một số giải pháp sau:

Thứ nhất, thể chế hóa và xây dựng chuẩn mực: Cụ thể hóa chủ trương của Đảng thành đề án phù hợp thực tiễn địa phương; xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Khánh Hòa gắn với giữ gìn giá trị gia đình Việt Nam.

Thứ hai,  đầu tư bảo tồn và phát triển nhân lực: Ưu tiên nguồn lực bảo tồn văn hóa truyền thống gắn với du lịch bền vững; chú trọng đào tạo nhân lực chất lượng cao, tập huấn kỹ năng giao tiếp văn minh và nghiệp vụ du lịch cho cộng đồng.

Thứ ba, phong phú hóa sản phẩm du lịch: Khai thác sâu sắc giá trị văn hóa bản địa tại các điểm đến, tạo trải nghiệm đa chiều nhằm kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng hiệu quả kinh tế.

Thứ tư, bảo tồn "hồn cốt" và phát huy giá trị di sản: Tập trung giữ gìn giá trị cốt lõi của văn hóa dân tộc và địa phương; có kế hoạch đồng bộ để xử lý hài hòa giữa bảo tồn và phát huy, biến di sản thành nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội.

         Thứ năm, hài hòa phát triển văn hóa - kinh tế: Gắn kết văn hóa với các lĩnh vực xã hội, nâng cao đời sống tinh thần, ngăn chặn lối sống thực dụng, phát huy giá trị nhân văn tốt đẹp của gia đình và cộng đồng.

         Thứ sáu, nhân rộng mô hình du lịch cộng đồng:Xây dựng và phát triển mô hình bảo tồn văn hóa gắn với du lịch bền vững tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số rất ít người, ưu tiên loại hình du lịch trải nghiệm gắn với đời sống bản địa.

Khai thác giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số là hướng đi tất yếu để phát triển du lịch bền vững tại Khánh Hòa. Việc này không chỉ đa dạng hóa sản phẩm du lịch, nâng cao đời sống người dân mà còn khẳng định bản sắc địa phương. Để thành công, cần có sự chung tay của cộng đồng trong việc gìn giữ, sự định hướng từ chính quyền và sự khai thác văn minh từ doanh nghiệp. Đó là chìa khóa để văn hóa không bị mai một, mà còn tiếp thêm sức sống cho sự phát triển thịnh vượng của tỉnh.