Trao đổi kinh nghiệm xử lý tình huống sư phạm trong giảng dạy lý luận chính trị tại Trường Chính trị tỉnh Khánh Hòa

ThS. Trần Thị Khánh Hòa
Giảng viên Khoa Nhà nước và pháp luật

Tóm tắt: Trước yêu cầu đổi mới, nâng cao chất lượng đào tạo cán bộ, giảng dạy lý luận chính trị không chỉ đơn thuần truyền thụ kiến thức mà đòi hỏi giảng viên xử lý linh hoạt, hiệu quả các tình huống sư phạm phát sinh. Bài viết phân tích các dạng tình huống thường gặp, chia sẻ quy trình và kinh nghiệm xử lý, đồng thời đưa ra các giải pháp đối với Ban Giám hiệu Trường; các khoa, phòng, giảng viên và học viên.

Từ khóa: kinh nghiệm xử lý tình huống sư phạm; giảng dạy lý luận chính trị; Trường Chính trị tỉnh Khánh Hòa

1. Khái niệm, đặc điểm của tình huống sư phạm trong giảng dạy lý luận chính trị

Tình huống sư phạm là những sự việc, hoàn cảnh nảy sinh trong quá trình dạy học, đòi hỏi giảng viên phải xử lý phù hợp để đảm bảo hiệu quả giáo dục.

Tình huống sư phạm trong giảng dạy lý luận chính trị là những sự việc phát sinh giữa giảng viên, học viên, chủ nhiệm lớp và nhà trường, yêu cầu các chủ thể căn cứ quy chế, quy định hiện hành để giải quyết, nhằm đáp ứng nguyện vọng chính đáng của các bên, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và thực hiện văn hóa ứng xử trường Đảng.

Đổi mới giảng dạy theo hướng lấy người học làm trung tâm theo mô hình đồng kiến tạo và đồng giảng đòi hỏi sự tham gia chủ động của giảng viên và học viên. Quá trình này làm xuất hiện tình huống sư phạm mới, phức tạp hơn, yêu cầu xử lý phải linh hoạt, sáng tạo, gắn lý luận với thực tiễn địa phương, tăng cường trao đổi, chia sẻ.

Tình huống thường bất ngờ, khó dự đoán, xuất phát từ khác biệt nhận thức, kinh nghiệm, thái độ của học viên. Các tình huống đa dạng, phức tạp, không có công thức cố định, đòi hỏi sự linh hoạt, sáng tạo. Giảng viên cần phản ứng kịp thời, tránh mất kiểm soát sẽ ảnh hưởng đến chất lượng bài giảng và uy tín giảng viên, nhà trường.

2. Các loại tình huống sư phạm thường gặp

Theo Quyết định số 988-QĐ/HVCTQG ngày 20/3/2026 của Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh thay thế các quy định trước đây đã tạo lập hành lang pháp lý mới, góp phần hiện đại hóa toàn diện hoạt động của hệ thống trường chính trị từ giảng dạy, nghiên cứu đến quản lý đào tạo, bồi dưỡng. Các quy định mới như mô hình “đồng giảng” (02 giảng viên/buổi học), quy mô lớp học dưới 30 học viên, tăng cường giảng dạy tình huống, phát triển học liệu số và yêu cầu gắn kết chặt chẽ giữa lý luận với thực tiễn đã đặt đội ngũ viên chức Trường trước những yêu cầu mới về năng lực và cách thức xử lý tình huống.

Tình huống sư phạm trong giảng dạy lý luận chính trị gồm hai loại: trong giảng dạy và trong quản lý học viên. Tình huống trong giảng dạy là sự việc phát sinh giữa giảng viên và học viên hoặc giữa các học viên trong quá trình giảng bài, thảo luận, đòi hỏi giảng viên phân tích, giải đáp, làm rõ vấn đề trên cơ sở lý luận và thực tiễn, bảo đảm tính chính xác, thuyết phục.

Tình huống trong quản lý học viên là việc phát sinh liên quan đến chấp hành nội quy, quy chế, giữa học viên với giảng viên, chủ nhiệm lớp, Trường hoặc giữa các học viên với nhau. Khi giải quyết phải căn cứ nội quy, quy định của Trường, Học viện, đảm bảo đúng quy định, giữ kỷ luật và văn hóa trường Đảng.

Xử lý tình huống cần đảm bảo nguyên tắc chung là giữ bình tĩnh, tôn trọng học viên, không nóng vội, chủ quan, quy chụp, không gây mất thể diện trước tập thể.

3. Kinh nghiệm xử lý một số tình huống

Quy trình xử lý thông thường gồm có 4 bước:

Bước 1 - Nhận diện tình huống: Xác định đây là tình huống thuộc dạng nào (trong giảng dạy hay quản lý), vấn đề cần giải quyết là gì, mức độ ảnh hưởng.

Bước 2 - Phân tích tình huống: Tìm hiểu nguyên nhân phát sinh (chủ quan từ phía học viên hoặc khách quan từ nội dung, phương pháp). Trên cơ sở đó, xác định nhiệm vụ cơ bản cần thực hiện để giải quyết triệt để vấn đề.

Bước 3 - Giải quyết tình huống: Tùy từng hoàn cảnh cụ thể, giảng viên, người quản lý lựa chọn cách xử lý phù hợp, đảm bảo nguyên tắc tôn trọng học viên, đúng quy định, thấu tình đạt lý.

Bước 4 - Rút kinh nghiệm: Đánh giá hiệu quả xử lý, đúc kết bài học cho bản thân, chia sẻ với đồng nghiệp để nâng cao kỹ năng.

Một số tình huống cụ thể như:

Tình huống: Học viên làm việc riêng trong giờ học theo mô hình đồng giảng

Nội dung tình huống: Trong giờ học theo mô hình đồng giảng, một số học viên sử dụng máy tính làm việc cá nhân, không tương tác với lớp học.

Nhận diện: Tình huống quản lý, ảnh hưởng đến không khí lớp học và hiệu quả bài giảng.

Phân tích nguyên nhân: Do học viên bận công việc cơ quan hoặc chưa hứng thú với bài học.

Giải quyết: Giảng viên 1 chuyển đổi trạng thái lớp học bằng cách đặt câu hỏi ngắn, gợi mở hướng tư duy, cho thời gian suy nghĩ và thông báo gọi ngẫu nhiên học viên phát biểu. Giảng viên 2 cầm micro di chuyển xuống học viên đang làm việc riêng, tạo sự chú ý và ngầm nhắc nhở. Giảng viên 1 gọi trực tiếp học viên này, kết hợp mời thêm học viên khác và lồng ghép nhắc nhở hài hước. Sau đó giảng viên 1 tổng hợp, khái quát nội dung, khích lệ cả lớp tích cực tương tác. Nếu tái phạm nhiều lần, hai giảng viên trao đổi riêng nghiêm túc sau giờ học.

Kinh nghiệm: Phân công rõ vai trò giữa hai giảng viên, xử lý tế nhị, không làm gián đoạn bài giảng, hạn chế xử lý trước tập thể, cần đổi mới phương pháp để tạo hứng thú cho học viên.

Tình huống: Học viên đặt câu hỏi khó về nội dung lý luận của bài học

Nội dung tình huống: Trong giờ học theo mô hình đồng giảng, khi giảng viên 1 đang phân tích nội dung lý luận, một học viên đặt câu hỏi, yêu cầu làm rõ để nhận thức đúng, tư duy khoa học hơn và vận dụng hiệu quả vào thực tiễn.

Nhận diện: Tình huống giảng dạy, liên quan đến nội dung chuyên môn, có thể là cơ hội để làm rõ bài giảng, phát huy tinh thần đồng kiến tạo tri thức hoặc là một thách thức.

Phân tích nguyên nhân: Học viên có tinh thần cầu thị, muốn hiểu sâu vấn đề hoặc có thể xuất phát từ sự hoài nghi, mong muốn kiểm chứng thông tin.

Giải quyết: giảng viên 1 ghi nhận, cảm ơn học viên đã đặt câu hỏi: "Cảm ơn đồng chí đã quan tâm và đặt câu hỏi". Nếu giảng viên nắm chắc vấn đề, trên cơ sở thống nhất nội dung giáo án đã chuẩn bị, giảng viên 1 giải đáp dựa trên kiến thức lý luận vững chắc, có minh chứng rõ ràng. Giảng viên 2 lắng nghe, đồng thời quan sát thái độ của các học viên, hỗ trợ bổ sung để làm rõ thêm nếu cần thiết. Nếu chưa trả lời được, cần thêm thời gian nghiên cứu, giảng viên hẹn trao đổi vào buổi sau.

Kinh nghiệm: 02 giảng viên cần chuẩn bị kỹ giáo án, dự kiến các câu hỏi có thể phát sinh trong quá trình giảng dạy. Hai giảng viên phối hợp nhịp nhàng, không né tránh, không tranh cãi, tận dụng câu hỏi để làm sâu sắc thêm bài giảng.

4. Một số giải pháp nâng cao kỹ năng xử lý tình huống sư phạm

- Đối với Ban Giám hiệu Trường: Tiếp tục quán triệt, vận dụng sâu rộng kỹ năng xử lý tình huống sư phạm trong công tác chuyên môn và nghiên cứu khoa học, đáp ứng yêu cầu mô hình đồng giảng, đồng kiến tạo tri thức. Chỉ đạo xây dựng bộ tình huống sư phạm của trường. Tạo diễn đàn để giảng viên chia sẻ kinh nghiệm phối hợp giảng dạy.

- Đối với phòng, khoa: Các Khoa tăng cường sinh hoạt chuyên môn, dự giờ rút kinh nghiệm, chỉ đạo đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng lấy người học làm trung tâm, trong đó đặc biệt chú trọng thực hiện mô hình đồng giảng, tăng cường thảo luận và xử lý tình huống thực tiễn. Các Phòng phối hợp tham mưu xây dựng nội quy, quy chế phối hợp và tăng cường quản lý học viên. Sự phối hợp đồng bộ giữa các đơn vị tạo cơ chế hỗ trợ hiệu quả, giúp giảng viên, chủ nhiệm lớp tự tin xử lý các tình huống phát sinh.

- Đối với đội ngũ giảng viên: Thường xuyên nâng cao trình độ chuyên môn, nắm bắt thực tiễn. Rèn luyện bản lĩnh chính trị, giữ vững lập trường, quan điểm và sự kiên định nhưng linh hoạt, biết quản trị cảm xúc, khách quan trong ứng xử sư phạm nhất là khi phối hợp với đồng nghiệp trong quá trình đồng giảng. Chuẩn bị kỹ giáo án, trao đổi, thống nhất nội dung và phương pháp với đồng nghiệp để bảo đảm sự phối hợp nhịp nhàng, hiệu quả khi thực hiện. Tích cực học hỏi kinh nghiệm xử lý tình huống từ đồng nghiệp qua dự giờ, sinh hoạt chuyên môn, hội thảo, hội thi. Chủ động nghiên cứu, thường xuyên tổng kết các tình huống đã gặp để rút kinh nghiệm, từng bước hoàn thiện kỹ năng xử lý tình huống.

- Đối với học viên: Học viên cần xác định đúng động cơ học tập, nhận thức học lý luận chính trị để nâng cao bản lĩnh, tư duy và hiệu quả công tác thực tiễn. Nêu cao tinh thần trách nhiệm, tự giác chấp hành nội quy, quy chế của Trường. Phát huy tinh thần cầu thị, tôn trọng người dạy, phản biện có thái độ xây dựng, đúng mực, tích cực thảo luận, xây dựng bài.

Xử lý hiệu quả các tình huống sư phạm không chỉ là yêu cầu về năng lực nghề nghiệp của giảng viên mà còn là yếu tố quan trọng góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy lý luận chính trị, tăng cường tính thuyết phục và hiệu quả giáo dục. Việc thường xuyên nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm, rèn luyện kỹ năng xử lý tình huống gắn với thực tiễn giảng dạy sẽ giúp giảng viên nâng cao bản lĩnh sư phạm, đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, góp phần xây dựng Trường Chính trị tỉnh Khánh Hòa ngày càng phát triển, đáp ứng yêu cầu đào tạo, bồi dưỡng cán bộ trong giai đoạn mới, nhất là khi thực hiện mô hình đồng giảng theo bộ quy chế mới của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.