Giữa lúc cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc ta bước vào giai đoạn quyết liệt nhất, tháng 12/1965, Đảng ta ra Nghị quyết Trung ương 12, trong đó chỉ rõ: đánh đến một lúc nào đó sẽ vừa đánh vừa đàm, đồng thời nhận định: tình hình chưa chín muồi cho một giải pháp[1]. Đến tháng 01/1967, sau những thắng lợi vẻ vang dội của quân và dân hai miền Nam Bắc tạo thế cho ta, Nghị quyết Trung ương 13 đã quyết định: mở mặt trận ngoại giao để tạo cục diện đánh đàm và kéo Mỹ xuống thang chiến tranh[2]. Sau cuộc tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 làm lung lay ý chí xâm lược của đế quốc Mỹ, Johnson (Tổng thống Mỹ khi đó) phải đã kết xuống thang chiến tranh, đó là cơ hội tốt để Đảng quyết định đi vào đàm phán với Mỹ.

Ngày 13/5/1968, Hội nghị Paris giữa phái đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Hoa Kỳ chính thức bắt đầu tại Trung tâm Hội nghị quốc tế, phố Kléber, Paris, Pháp.

Qua 4 năm 8 tháng 14 ngày, gồm 202 phiên họp công khai, 45 cuộc gặp riêng giữa Việt Nam và Mỹ, hơn 500 buổi họp báo, gần 1000 cuộc phỏng vấn đồng thời có sự tác động của nhiều phong trào phản đối chiến tranh Việt Nam trên khắp thế giới. Ngày 27/01/1973, Bộ trưởng Ngoại giao bốn bên dự Hội nghị Paris là Nguyễn Duy Trinh (Việt Nam Dân chủ cộng hòa), Nguyễn Thị Bình (Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam), W. Rogers (Hoa Kỳ) và Nguyễn Văn Lắm (chính quyền Sài Gòn) đã chính thức ký Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam; và bốn Nghị định thư liên quan. Hiệp định Paris buộc Mỹ phải rút khỏi Việt Nam và mở đường cho sự sụp đổ của chính quyền Sài Gòn. Đây là kết quả của quá trình đàm phán dài ngày nhất thế giới.

50 năm đã trôi qua nhưng tinh thần của Hiệp định Paris vẫn như một khúc tráng ca bất tử của tinh thần yêu nước Việt Nam. Những bài học kinh nghiệm quý báu được đúc kết là những vấn đề mang tính lý luận và thực tiễn sâu sắc, góp phần thực hiện hiệu quả hơn đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, rộng mở, đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ quốc tế của Đảng ta.

Đoàn đại biểu Việt Nam dân chủ cộng hòa tại lễ ký kết Hiệp định Paris (ảnh tư liệu).

- Một là, kiên định mục tiêu độc lập tự chủ của Đảng là bảo đảm cơ bản cho đàm phán thành công

Việt Nam bước vào đàm phán với Mỹ trong bối cảnh quốc tế phức tạp: chiến tranh lạnh đang diễn ra hết sức gay gắt, quan hệ Xô - Trung căng thẳng, phong trào cách mạng thế giới có dấu hiệu lâm vào khủng hoảng…

Lập trường của phái đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong đàm phán là khẳng định nguyên tắc độc lập dân tộc, tính chất chính nghĩa của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của nhân dân Việt Nam; lên án tội ác chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ trên hai miền Nam, Bắc Việt Nam; đòi Mỹ rút quân ra khỏi Việt Nam; yêu cầu chấm dứt hoàn toàn và không điều kiện việc ném bom miền Bắc Việt Nam của Mỹ… Trong thực tiễn tại bàn đàm phán Paris, chúng ta đã linh hoạt, khéo léo ứng xử trong các tình huống cụ thể nhưng không bao giờ từ bỏ các nguyên tắc, và chúng ta đã chiến thắng.

Thời điểm khó khăn nhất của chúng trong quá trình đàm phán là lúc chính quyền Mỹ đi vào hòa hoãn với Liên Xô, Trung Quốc (năm 1972) nhằm ép hai nước giảm sự giúp đỡ Việt Nam. Trong phiên họp ngay sau chuyến đi cùng Tổng thống Mỹ Nixon thăm Trung Quốc và Liên Xô, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Mỹ Kissinger trong gặp riêng với đồng chí Lê Đức Thọ đã nêu câu hỏi thăm dò: Ngài cố vấn (Lê Đức Thọ) qua Bắc Kinh và Moscow chắc có nghe các bạn của Ngài thông báo ý kiến của chúng tôi trong cuộc đàm phán này? Đồng chí Lê Đức Thọ trả lời ngay: Chúng tôi chiến đấu chống lại quân đội các ông và chúng tôi đàm phán với các ông tại bàn Hội nghị. Các bạn chúng tôi hết lòng ủng hộ nhưng không làm thay chúng tôi được[3].

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay, chúng ta càng phải tỉnh táo, kiên định mục tiêu, nguyên tắc chiến lược này. Tăng cường mở rộng quan hệ đối ngoại, chủ động và tích cực hội nhập quốc tế để phát triển đất nước gắn với bảo vệ Tổ quốc là chủ trương nhất quán của Đảng. Thực hiện hội nhập, hợp tác toàn diện, lấy hội nhập kinh tế làm trung tâm để phát triển đất nước nhanh, bền vững, nhưng không phải bằng bất cứ giá nào, nhất là những việc gây tổn hại đến lợi ích tối cao của quốc gia - dân tộc: độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc. Chúng ta biết, để nước ta có được uy tín, vị thế như hiện nay trên trường quốc tế là điều không hề dễ. Đó là cả một chặng đường dài với sự nỗ lực phấn đấu bền bỉ của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân trên mọi lĩnh vực; trong đó, có đóng góp tích cực của hoạt động đối ngoại, trên cơ sở thực hiện đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển; đa dạng hóa, đa phương hóa trong quan hệ đối ngoại; là bạn, là đối tác tin cậy và thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế. Đây cũng là thông điệp mà Việt Nam gửi tới tất cả các quốc gia trên thế giới, gồm các quốc gia đã, đang và sẽ thiết lập quan hệ ngoại giao trong thời gian tới.

- Hai là, nắm vũng thời cơ giành thắng lợi từng bước, đi tới thắng lợi quyết định

Phải chiến đấu chống lại một kẻ thù hùng mạnh nhất thế giới là công việc không hề dễ dàng, con đường để đi đến thắng lợi đòi hỏi phải có sự đấu tranh gian khổ. Nhưng quan trọng trong nghệ thuật đấu tranh phải nắm vững thời cơ, biết giành thắng lợi từng bước, khéo léo gắn đàm phán với cục diện trên chiến trường và xu thế quốc tế. Thực tiễn trong cuộc đấu trí với Mỹ tại bàn đàm phán Paris, Đảng ta xác định và thực hiện phương châm “vừa đánh, vừa đàm”, Việt Nam có bốn lần giành thắng lợi từng bước. Đó là: 1- Ép Mỹ hạn chế ném bom miền Bắc; 2 - Buộc Mỹ chấm dứt hoàn toàn việc ném bom miền Bắc; 3 - Ép Mỹ đơn phương rút dần quân Mỹ về nước; 4 - Buộc Mỹ ký hiệp định, chấm dứt chiến tranh. Hiệp định Paris là một thắng lợi của Đảng ta trên mặt trận ngoại giao nhưng là thắng lợi chung về thắng lợi trên mặt trận chính trị, quân sự… Nếu không có những chiến thắng ở các chiến dịch như “chiến tranh cục bộ”, “chiến tranh đặc biệt”; “Việt Nam hóa chiến tranh”, thì Mỹ không bao giờ chịu ngồi vào bàn đàm phán, hoặc không bao giờ từ bỏ các yêu sách phi lý của mình. Trong đó, thắng lợi ở trận “Điên Biên Phủ trên không” cuối năm 1972 đã bẻ gãy hoàn toàn ý chí xâm lược của Mỹ và buộc Mỹ phải chấp nhận đàm phán cũng như chấp nhận các đề nghị của Việt Nam. 

Theo nhận định của Đảng ta tại đại hội XIII, xu thế chủ đạo trong quan hệ quốc tế hiện nay là: Hòa bình hợp tác và phát triển, nhưng vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố bất ổn, biến động. Cạnh tranh chiến lược, tranh chấp tài nguyên, chủ quyền lãnh thổ, biển, đảo, xung đột vũ trang cục bộ,... vẫn diễn ra gay gắt. Không chỉ vậy, khu vực châu Á - Thái Bình Dương tiếp tục có nhiều chuyển dịch, biến động lớn, diễn biến phức tạp. Trong bối cảnh đó, chúng ta càng phải quán triệt phương pháp cách mạng “nắm vững thời cơ biết giành thắng lợi từng bước”; Sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta là hết sức mới mẻ; Trong quá trình đổi mới, Đảng ta luôn xuất phát từ thực tiễn trong nước và quốc tế để nhìn nhận, đánh giá một cách khách quan các chủ trương, biện pháp mà chúng ta đang áp dụng; Phát huy cao độ những thắng lợi chúng ta đã giành được cả trong tư duy, nhận thức cũng như trong hoạt động thực tiễn; đồng thời tỉnh táo, dũng cảm chỉ ra những thiếu sót, bất cập. Từ đó, tiếp tục đổi mới cách nghĩ, cách làm, quyết tâm khắc phục tất cả những gì đang là trở lực của sự phát triển đi lên của đất nước.

- Ba là, chủ động, sáng tạo là phương cách đảm bảo thắng lợi trong đấu tranh ngoại giao

Ngoại giao thời kỳ chống Mỹ cứu nước mà đỉnh cao là Hội nghị Paris thực sự đã trở thành một mặt trận chiến lược, đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp của dân tộc. Trong suốt quá trình đàm phán tại Paris, mặt trận ngoại giao đã chủ động tiến công, đồng thời tận dụng tối đa các thế mạnh đặc thù của mình để giành thắng lợi: Trong lúc cuộc kháng chiến chống Mỹ đang khốc liệt, tại hội nghị Trung ương lần thứ 13 (1967), Đảng ta đã chủ động mở mặt trận ngoại giao, tạo ra thế cục “vừa đánh vừa đàm” trong kháng chiến chống Mỹ. Đây là một sáng tạo trong chỉ đạo chiến lược của Đảng, là một thế trận tạo sức mạnh tổng hợp từ thực tiễn trên chiến trường và cuộc đấu trí căng thẳng buộc đối phương phải thừa nhận những thực tiễn khách quan, chính nghĩa và phù hợp với xu thế của thời đại.

Trong thời kỳ đổi mới, chủ động và tích cực hội nhập quốc tế là định hướng chiến lược lớn của Đảng nhằm thực hiện thắng lợi nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Trong bối cảnh cục diện thế giới và khu vực có nhiều biến động bất lường, Đại hội XIII của Đảng khẳng định: Chủ động và tích cực hội nhập quốc tế, giải quyết tốt mối quan hệ giữa độc lập, tự chủ và hội nhập quốc tế; thúc đẩy hội nhập quốc tế toàn diện, sâu rộng, linh hoạt, hiệu quả vì lợi ích quốc gia - dân tộc[4]. Trên cơ sở đó, cần chủ động nắm bắt rõ thông tin về các đối tác một cách linh hoạt, cũng như về các thỏa thuận thương mại tự do đã ký kết với các nước. Đồng thời nâng cao khả năng chuẩn bị toàn diện, đồng bộ và kịp thời mọi điều kiện vật chất và tinh thần, huy động tối đa mọi nguồn lực, lợi thế từng vùng nhằm xây dựng nền tảng vững chắc cho hội nhập quốc tế.

- Bốn là, kết hợp sức mạnh của dân tộc với sức mạnh của thời đại

Trong suốt quá trình đàm phán tại Paris, chúng ta đã có được sự ủng hộ to lớn của Liên Xô, Trung Quốc và các nước xã hội chủ nghĩa. Bên cạnh đó chúng ta đã tranh thủ được sự đồng tình ủng hộ to lớn của dư luận quốc tế, trong đó có dư luận tiến bộ Mỹ, góp phần tạo nên một mặt trận nhân dân thế giới rộng lớn ủng hộ Việt Nam. Hiệp định Paris là niềm cổ vũ lớn lao đối với nhân dân yêu chuộng hòa bình và công lý trên thế giới, những người đã đồng hành ủng hộ, giúp đỡ nhân dân ta trong suốt cuộc kháng chiến lâu dài, gian khổ, dõi theo từng diễn biến trên chiến trường cũng như trên bàn đàm phán tại Paris. Hiệp định Paris là sự minh chứng hùng hồn cho chân lý “đại nghĩa thắng hung tàn, chí nhân thay cường bạo”, củng cố niềm tin của nhân dân yêu chuộng hòa bình và các dân tộc bị áp bức trên toàn thế giới vào sự nghiệp đấu tranh chính nghĩa. Tuy nhiên, nếu bản thân cách mạng Việt Nam không tự lực, tự cường thì không thể đi đến Hiệp định cũng không thể đáp ứng được lòng mong mỏi của nhân dân tiến bộ trên thế giới…

Kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh của thời đại là bài học quan trọng được Đảng ta vận dụng và phát huy trong thực tiễn công cuộc đổi mới. Đại hội XIII của Đảng xác định: Phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn dân tộc, của cả hệ thống chính trị, đồng thời kết hợp với sức mạnh thời đại, tranh thủ tối đa sự đồng tình ủng hộ của cộng đồng quốc tế để bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc, bảo vệ Đảng, Nhà nước, nhân dân, chế độ xã hội chủ nghĩa, nền văn hóa và lợi ích quốc gia - dân tộc.

Trong 35 năm đổi mới, vận dụng sáng tạo quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh về kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại. Từ chỗ bị bao vây, cấm vận ngặt nghèo, đến nay, nước ta là bạn, đối tác tin cậy và thành viên có trách nhiệm trong cộng đồng quốc tế: Đến nay, nước ta có quan hệ ngoại giao với 190 quốc gia trên thế giới, trong đó có quan hệ đối tác chiến lược và đối tác toàn diện với 30 nước; có quan hệ kinh tế với hơn 230 quốc gia, vùng lãnh thổ; đã ký 15 hiệp định thương mại tự do (FTA), trong đó có các FTA thế hệ mới; là thành viên tích cực của hơn 70 tổ chức, diễn đàn đa phương quan trọng, v.v…

Hiệp định Paris là mốc son chói lọi đánh dấu thắng lợi to lớn, oanh liệt trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta, buộc Mỹ và các nước phải công nhận chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của nước Việt Nam. Đồng thời là chiến thắng của phong trào đấu tranh vì độc lập dân tộc, dân chủ, tiến bộ, hòa bình và chủ nghĩa xã hội. Hiệp định Paris đã khẳng định bản chất cách mạng, khoa học, sáng tạo và tầm vóc thời đại trong đường lối chiến lược, sách lược của Đảng Cộng sản Việt Nam và của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đảng ta đã nắm vững và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào thực tiễn cách mạng Việt Nam. Đây cũng là thắng lợi của tinh thần độc lập, tự chủ, sáng tạo của cách mạng Việt Nam, kết hợp nhuần nhuyễn tinh thần quốc tế vô sản và đoàn kết các dân tộc bị áp bức trên toàn thế giới. Đồng thời, việc ký kết Hiệp định Paris cũng khẳng định sự thành công của đường lối, chiến lược, sách lược của Đảng ta trong đấu tranh, phối hợp cả ba lực lượng, cả ba thứ quân trên mặt trận chính trị, quân sự và ngoại giao, trong đó ngành ngoại giao Việt Nam có đóng góp cực kỳ quan trọng.

[1] Viện nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh (1995): Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam 1954-1975, tập II, NXB. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.306

[2] Nguyễn Đình Bin (chủ biên) (2002), Ngoại giao Việt Nam 1945 - 2000, NXB.Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.217

[3] Bộ Ngoại giao (2004): Mặt trận ngoại giao với cuộc đàm phán Paris, NXB. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.15

[4] Đảng Cộng sản Việt Nam (2021): Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t.I, tr.164